प्रश्नोत्तररत्नमालिका [praśnottararatnamālikā ]

पदच्छेद and अन्वय based on the classes by our श्रीपूज्यस्वामिजी found in Talks & Essays Vol. 3

Will be updated weekly as I proceed in my classes.

 

कः खलु नालङ्क्रियते दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् ।

अमुया कण्ठस्थितया प्रश्नोत्तररत्नमालिकया ॥ १॥

 

[पदच्छेदः] 

कः ^1/1 खलु ⁰ न ⁰ अलङ्क्रियते ^III/1 दृष्टादृष्ट-अर्थ-साधन-पटीयान् ^1/1 ।

अमुया ^3/1 कण्ठस्थितया ^3/1 प्रश्नोत्तर-रत्न-मालिकया ^3/1 ॥ १॥

 

[अन्वयः] 

 कः ^1/1 दृष्टादृष्ट-अर्थ-साधन-पटीयान् ^1/1 खलु ⁰ अमुया ^3/1 कण्ठस्थितया ^3/1 प्रश्नोत्तर-रत्न-मालिकया ^3/1 न ⁰ अलङ्क्रियते ^III/1 ॥ १॥

 

 

भगवन् किमुपादेयं गुरुवचनं हेयमपि किमकार्यम् ।

को गुरुः अधिगततत्त्वः शिष्यहितायोद्यतः सततम् ॥ २॥

 

भगवन् ^S/1 किम् ^1/1 उपादेयम् ^1/1 गुरुवचनम् ^1/1 हेयम् ^1/1 अपि ⁰ किम् ^1/1 अकार्यम् ^1/1 ।

कः ^1/1 गुरुः ^1/1 अधिगततत्त्वः ^1/1 शिष्यहिताय ^4/1 उद्यतः ^1/1 सततम् ⁰ ॥ २॥

 

भगवन् ^S/1 किम् ^1/1 उपादेयम् ^1/1 । गुरुवचनम् ^1/1 ।

हेयम् ^1/1 अपि ⁰ किम् ^1/1 । अकार्यम् ^1/1 ।

कः ^1/1 गुरुः ^1/1 । अधिगततत्त्वः ^1/1 शिष्यहिताय ^4/1 सततम् ⁰ उद्यतः ^1/1 ॥ २॥

उद्यतः = उद् + यत (यम् + क्त) + 1/1

 

 

त्वरितं किं कर्तव्यं विदुषां संसारसन्ततिच्छेदः ।

किं मोक्षतरोर्बीजं सम्यग्ज्ञानं क्रियासिद्धम् ॥ ३॥

 

त्वरितम् ^1/1 किम् ^1/1 कर्तव्यम् ^1/1 विदुषाम् ^6/3 संसार-सन्तति-च्छेदः ^1/1 ।

किम् ^1/1 मोक्ष-तरोः ^6/1 बीजम् ^1/1 सम्यग्-ज्ञानम् ^1/1 क्रियासिद्धम् ^1/1 ॥ ३॥

 

किम् ^1/1 विदुषाम् ^6/3 त्वरितम् ^1/1 कर्तव्यम् ^1/1 । संसार-सन्तति-च्छेदः ^1/1 ।

किम् ^1/1 मोक्ष-तरोः ^6/1 बीजम् ^1/1 । सम्यग्-ज्ञानम् ^1/1 क्रियासिद्धम् ^1/1 ॥ ३॥

 

 

कः पथ्यतरो धर्मः कः शुचिरिह यस्य मानसं शुद्धम् ।

कः पण्डितो विवेकी किं विषमवधीरणा गुरुषु ॥ ४॥

 

कः ^1/1 पथ्यतरः ^1/1 धर्मः ^1/1 कः ^1/1 शुचिः ^1/1 इह ⁰ यस्य ^6/1 मानसम् ^1/1 शुद्धम् ^1/1 ।

कः ^1/1 पण्डिः ^1/1 विवेकी ^1/1 किम् ^1/1 विषम् ^1/1 अवधीरणा ^1/1 गुरुषु ^7/3॥ ४॥

 

कः ^1/1 पथ्यतरः ^1/1 । धर्मः ^1/1 ।

कः ^1/1 इह ⁰ शुचिः ^1/1 । यस्य ^6/1 मानसम् ^1/1 शुद्धम् ^1/1 ।

कः ^1/1 पण्डिः ^1/1 । विवेकी ^1/1 ।

किम् ^1/1 विषम् ^1/1 । गुरुषु ^7/3 अवधीरणा ^1/1॥ ४॥

 

 

किं संसारे सारं बहुशोऽपि विचिन्त्यमानमिदमेव ।

किं मनुजेष्विष्टतमं स्वपरहितायोद्यतं जन्म ॥ ५॥

 

किम् ^1/1 संसारे ^7/1 सारम् ^1/1 बहुशः ⁰ अपि ⁰ विचिन्त्यमानम् ^1/1 इदम् ^1/1 एव ⁰ ।

किम् ^1/1 मनुजेषु ^7/3 इष्टतमम् ^1/1 स्व-पर-हिताय ^4/1 उद्यतम् ^1/1 जन्म ^1/1॥ ५॥

 

किम् ^1/1 संसारे ^7/1 सारम् ^1/1 । इदम् ^1/1 एव ⁰ बहुशः ⁰ अपि ⁰ विचिन्त्यमानम् ^1/1 ।

किम् ^1/1 मनुजेषु ^7/3 इष्टतमम् ^1/1 । स्व-पर-हिताय ^4/1 उद्यतम् ^1/1 जन्म ^1/1॥ ५॥

 

 

मदिरेव मोहजनकः कः स्नेहः के च दस्यवो विषयाः ।

का भववल्ली तृष्णा को वैरी यस्त्वनुद्योगः ॥ ६॥

 

मदिरा ^1/1 इव ⁰ मोह-जनकः ^1/1 कः ^1/1 स्नेहः ^1/1 के ^1/3 च ⁰ दस्यवः ^1/3 विषयाः ^1/3 ।

का ^1/1 भव-वल्ली ^1/1 तृष्णा ^1/1 कः ^1/1 वैरी ^1/1 यः ^1/1 तु ⁰ अनुद्योगः ^1/1 ॥ ६॥

 

कः ^1/1 मदिरा ^1/1 इव ⁰ मोह-जनकः ^1/1 । स्नेहः ^1/1 ।

के ^1/3 च ⁰ दस्यवः ^1/3 । विषयाः ^1/3 ।

का ^1/1 भव-वल्ली ^1/1 । तृष्णा ^1/1 ।

कः ^1/1 वैरी ^1/1 । यः ^1/1 तु ⁰ अनुद्योगः ^1/1 ॥ ६॥

 

 

कस्माद्भयमिह मरणादन्धादिह को विशिष्यते रागी ।

कः शूरो यो ललनालोचनबाणैर्न च व्यधितः ॥ ७॥

 

कस्मात् ^5/1 भयम् ^1/1 इह ⁰ मरणात् ^5/1 अन्धात् ^5/1 इह ⁰ कः ^1/1 विशिष्यते ^III/1 रागी ^1/1 ।

कः ^1/1 शूरः ^1/1 यः ^1/1 ललना-आलोचन-बाणैः ^3/3 न ⁰ च ⁰ व्यधितः ^1/1 ॥ ७॥

 

कस्मात् ^5/1 इह ⁰ भयम् ^1/1 । मरणात् ^5/1 ।

कः ^1/1 इह ⁰ अन्धात् ^5/1 विशिष्यते ^III/1 । रागी ^1/1 ।

कः ^1/1 शूरः ^1/1 । यः ^1/1 च ⁰ ललना-आलोचन-बाणैः ^3/3 न ⁰ व्यधितः ^1/1 ॥ ७॥

 

 

पान्तुं कर्णाञ्जलिभिः किममृतमिह युज्यते सदुपदेशः ।

किं गुरुताया मूलं यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ ८॥

 

किं गहनं स्त्रीचरितं कश्चतुरो यो न खण्डितस्तेन ।

किं दुःखं असन्तोषः किं लाघवमधमतो याच्ञा ॥ ९॥

 

किं जीवितमनवद्यं किं जाड्यं पाठतोऽप्यनभ्यासः ।

को जागर्ति विवेकी को निद्रा मूढता जन्तोः ॥ १०॥

Saundarya Lahari 100

 सौन्दर्यलहरी

 

प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः सुधासूतेश्चन्द्रोपलजललवैरर्घ्यरचना।

स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं त्वदीयाभिर्वाग्भिस्तव जननि वाचां स्तुतिरियम्।।100।।

 

प्रदीप-ज्वालाभिः ^3/3 दिवसकर-नीराजन-विधिः ^1/1

सुधासूतेः ^6/1 चन्द्र-उपल-जल-लवैः ^3/3 अर्घ्यरचना ^1/1।

स्वकीयैः ^3/3 अम्भोभिः ^3/3 सलिल-निधि-सौहित्यकरणम् ^1/1

त्वदीयाभिः ^3/3 वाग्भिः ^3/3 तव ^6/1 जननि ^S/1 वाचाम् ^6/3 स्तुतिः ^1/1 इयम् ^1/1।।100।।

 

This offering to thee which is composed of thy own words is like

जननि ^S/1 त्वदीयाभिः ^3/3 वाग्भिः ^3/3 तव ^6/1 वाचाम् ^6/3 इयम् ^1/1 स्तुतिः ^1/1

offering the flames of camphor unto the sun;

प्रदीप-ज्वालाभिः ^3/3 दिवसकर-नीराजन-विधिः ^1/1

oblation of water emanating from the moon-stone unto the moon;

चन्द्र-उपल-जल-लवैः ^3/3 सुधासूतेः ^6/1 अर्घ्यरचना ^1/1।

and propitiating the ocean with its own waters.

स्वकीयैः ^3/3 अम्भोभिः ^3/3 सलिल-निधि-सौहित्यकरणम् ^1/1

रंरम्यते

 पौनःपुन्येन भृशं वा रमते इति रंरम्यते । 

रम् + यङ्               3.1.22 धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् । ~ वा प्रत्ययः परः च 

रम्य                                     1.3.3 हलन्त्यम् । 1.3.9 तस्य लोपः । 

रम्य् + रम्य                           6.1.8 सन्यङोः । ~ अनभ्यासस्य धातोः एकाचः प्रथमस्य द्वे अजादेः द्वितीयस्य 

र + रम्य                               7.4.60 हलादिः शेषः । ~ अनभ्यासस्य 

र नुक् + रम्य                         7.4.85 नुगतोऽनुनासिकान्तस्य । ~ अनभ्यासस्य यङ्लुकोः 

अनुनासिकान्तस्य अङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्य अकारान्तस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः।  

रं + रम्य                               8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि । ~ मः अनुस्वारः 

रंरम्य                                   3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः । 

 

रंरम्य + लट्/कर्तरि/III/1 

रंरम्य + ते               1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम् । 

रंरम्य + शप् + ते                   3.1.68 कर्तरि शप् । ~ सार्वधातुके  

रंरम्यते                                 6.1.97 अतो गुणे । ~ अपदान्तात्  

Śivamahimnaḥ stotram शिवमहिम्नः स्तोत्रम् - verse 1

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।

अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥

mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ |

athā'vācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan 
mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ || 1 ||

पदच्छेदः

महिम्नः पारम् ते परम् अविदुषः यदि असदृशी स्तुतिः ब्रह्मादीनाम् अपि तत् अवसन्नाः त्वयि गिरः ।

अथ अवाच्यः सर्वः स्वमति-परिणाम-अवधि गृणन् मम अपि एषः स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥

अन्वयः

(हे) हर ^S/1! ब्रह्मादीनाम् ^6/3 गिरः ^1/3 अपि ⁰ त्वयि ^7/1 अवसन्नाः ^1/3 (अपर्याप्ताः अननुरूपं) (भवन्ति),

यदि ⁰ ते ^6/1 महिम्नः ^6/1 तत् ^2/1 परम् ^2/1 पारम् ^2/1 अविदुषः ^6/1 स्तुतिः ^1/1 असदृशी ^1/1 (भवति)।

अथ ⁰ (यदि च) स्वमति-परिणाम-अवधि ^2/1 गृणन् ^1/1 सर्वः ^1/1 अवाच्यः ^1/1 स्तोत्रे ^7/1 (भवति),

मम ^6/1 अपि ⁰ एषः ^1/1 परिकरः ^1/1 (प्रयत्नः) निरपवादः ^1/1 ॥ १ ॥

O! Hara (The one who takes away affliction, one of the same of the lord Śiva.)! Even the words of Brahma etc. are not adequate to describe your glory. If the praise made by the one who doesn’t know the ultimate end of your glory cannot be the praise, and if, in the praise, everything, taking the limitation of one’s understanding, cannot be criticized, my effort of this also not to be blamed.

Puṣpadanta is asking for forgiveness for his limitation before composing Śiva stuti.